Durante milleiros de anos, as comunidades labregas seleccionaron e conservaron as sementes das plantas que mellor respondían ao seu territorio. Escollían as máis resistentes ao clima, ás enfermidades e aos solos locais, pero tamén as que ofrecían mellor sabor, conservación ou utilidade culinaria. Así se formaron as variedades tradicionais, estreitamente vinculadas á cultura e ás condicións ambientais de cada lugar.
A FAO recoñece que estas variedades adoitan estar ben adaptadas aos sistemas locais de produción e que a súa diversidade xenética pode proporcionar maior capacidade de resposta fronte ás secas, ás pragas e aos cambios ambientais. A súa conservación é, polo tanto, unha ferramenta importante ante o cambio climático. as sementes tradicionais poden reproducirse, seleccionarse e evolucionar nos propios campos. Son un recurso produtivo, pero tamén un patrimonio colectivo construído durante xeracións.
Os estudos científicos atopan nas variedades locais unha gran diversidade de proteínas, minerais, antioxidantes e outros compostos de interese. Ao perder estas variedades, redúcense tamén as posibilidades de atopar alimentos con características nutricionais, agronómicas e gastronómicas diferentes.
As estratexias comerciais habituáronnos a comer practicamente de todo durante todo o ano. Para conseguilo, moitas froitas e hortalizas deben percorrer milleiros de quilómetros, recollerse antes de alcanzar a madurez óptima e permanecer durante semanas en cámaras frigoríficas ou atmosferas controladas. Estas técnicas non poden substituír completamente a maduración na planta. Por iso, os alimentos locais, frescos e de temporada teñen unha grande vantaxe: poden recollerse máis preto do seu punto óptimo de maduración e chegar rapidamente á mesa. Ademais de reducir o transporte, o consumo de enerxía e a necesidade de almacenamento, permiten recuperar sabores e usos alimentarios ligados ao territorio.
As sementes comerciais crean dependencia. As F1 obtéñense cruzando dúas liñas seleccionadas e poden ofrecer uniformidade, produtividade ou resistencia. Porén, as sementes recollidas das súas plantas non reproducen de maneira estable as mesmas características na seguinte xeración. Para manter os resultados do híbrido, normalmente é necesario volver mercar sementes. As transxénicas incorporan mediante enxeñaría xenética algún carácter concreto. A cuestión principal é que boa parte da mellora comercial prioriza a produtividade, a uniformidade, a resistencia ao transporte e a duración no mercado, non a capacidade nutritiva.
As redes de intercambio contribuíron a recuperar variedades, conectar persoas e divulgar a importancia da biodiversidade agrícola. A Fundación impulsou unha destas redes. Con todo, o intercambio continuado de sementes entre lugares tamén pode alterar as súas características. As plantas poden cruzarse con outras variedades ou experimentar unha selección diferente baixo novas condicións ambientais. Por iso, non abonda con facer circular sementes. É necesario coñecer a súa orixe, controlar a reprodución e conservar cada variedade no territorio onde adquiriu as súas características. As variedades tradicionais non son elementos fixos: continúan evolucionando baixo a influencia do ambiente e da selección das persoas agricultoras.
Os bancos de xermoplasma fanse como reserva xenética. Protexen as sementes fronte á desaparición e permiten utilizalas no futuro. Pero unha semente almacenada non continúa adaptándose aos cambios que se producen nos campos.
Por iso, a Fundación está deixando de dar prioridade ás simples redes de intercambio para promover redes de produtores e produtoras de sementes. Cada persoa gardiá mantería as variedades no seu lugar de referencia, cultivándoas, seleccionándoas e adaptándoas progresivamente ás transformacións do clima.
Deste xeito, quen adquira unha semente poderá recibila directamente da persoa que a conserva, coa súa procedencia identificada e sen pasar por sucesivas cadeas de intercambio. Non se trata de manter as sementes inmóbiles, senón de conservar a súa identidade dentro dun proceso vivo de evolución.
FAO. Farmers’ Rights: Overview. Contribución histórica das comunidades agricultoras á conservación e desenvolvemento da diversidade agrícola. FAO. Voluntary Guidelines for the Conservation and Sustainable Use of Farmers’ Varieties/Landraces. Adaptación local, resiliencia e conservación das variedades tradicionais. FAO. New tool to help local crop varieties flourish. Diversidade xenética e xestión dinámica das variedades locais. Casañas et al. Crop Landraces and Indigenous Varieties: A Valuable Source of Genes for Plant Breeding. Revisión sobre diversidade, adaptación e valor nutricional das variedades locais. USDA Agricultural Research Service. Estudos sobre madurez de colleita, almacenamento e calidade poscolleita de froitas e hortalizas. Zeven. Toward an Evolved Concept of Landrace. Evolución e conservación das variedades tradicionais nos sistemas agrarios.
