O solo

AGRICULTURA > O SOLO

O SOLO

O solo, como sistema vivo, fórmase, evoluciona e pode degradarse ata perder boa parte da súa funcionalidade (erosión, compactación, perda de materia orgánica e, en casos extremos, desertificación). É evidente que o noso interese debe centrarse en manter a súa fertilidade durante un tempo indefinido, é dicir, garantir a sustentabilidade.

O solo fórmase por dous grandes procesos que actúan á vez:

De arriba cara abaixo, pola achega e transformación de materia orgánica (follas, raíces, restos de animais, excrementos, etc.).
De abaixo cara arriba, pola meteorización e desagregación da rocha nai, que dá lugar a pedras, areas, limos e arxilas.

Nas capas superiores adoitan dominar os tons pardos ou escuros pola presenza de materia orgánica; nas inferiores predominan as cores e materiais derivados da rocha nai. Entre ambas poden aparecer outras capas, formadas polo movemento e acumulación de materiais e pola acción de organismos e da auga: bioturbación (miñocas, artrópodos), lixiviación pola chuvia, deposicións, etc. Estes procesos levan actuando durante milleiros a millóns de anos, segundo o clima, a rocha e a paisaxe.

O conxunto destas capas denomínase "perfil do solo", e achega moitísima información sobre a fertilidade, a estrutura, a textura, a capacidade de retención de auga, a drenaxe e circulación da auga, e a idoneidade para determinados cultivos, entre outros aspectos.

A BOA PRÁCTICA

Para conseguir boas colleitas cómpre:

Coñecer ben o manexo do solo e o clima da túa zona.
Coñecer as necesidades de cada especie (e planificar ben asociacións e rotacións).
Facer unha boa xestión da materia orgánica.
Potenciar a biodiversidade (solo, plantas, insectos auxiliares, sebes, etc.).

LABOREO CERO

Tradicionalmente, o laboreo facíase para afrouxar o chan, incorporar esterco e favorecer o cultivo. Hoxe sabemos que o laboreo intenso e repetido adoita ter custos importantes: rompe a estrutura, acelera a perda de materia orgánica, pode crear compactación en profundidade e prexudica a circulación do aire e da auga, reducindo a biodiversidade do solo.

Que debemos coñecer e respectar no solo

Profundidade de enraizamento, condicionada polos horizontes e polas capas compactadas.
Estrutura e estabilidade, moi ligada ás asociacións entre humus, arxilas e ións (complexos organo-minerais). Onde estes complexos son máis débiles, a estrutura sostéñena sobre todo fungos e raíces.
Vida do solo, especialmente miñocas e outros organismos que crean poros, agregados e melloran a fertilidade.
Herbas competidoras, que adoitan dispararse por malas prácticas (por exemplo: exceso de esterco fresco, rotacións moi curtas, solo espido).

Se hai que labrar, que sexa o mínimo e ben feito

Obxectivo único: abrir o solo cando sexa imprescindible.
Profundidade: normalmente non baixar máis do necesario; como regra práctica, non chegar ao horizonte C.
Non mesturar horizontes: afrouxar sen invertir capas.
Sempre en tempero: nin moi seco nin plástico, para evitar terróns e compactación.

Tipos de laboreo (só cando faga falta)

Superficial (5–10 cm): sementeira, control de herbas, aporcado, etc.
Medio (20–30 cm): para mellorar a capa arable se hai problemas reais de estrutura.
Profundo puntual (50–60 cm): só se hai compactación clara, con subsolador, para abrir vías de aire e auga e facilitar raíces profundas (mellor tolerancia á seca).

O “laboreo permanente” máis eficaz faino a bioloxía do solo e as plantas. O traballo mecánico non o substitúe.

COBERTURA DO SOLO

Unha das mellores prácticas agroecolóxicas é manter o solo sempre cuberto con materia orgánica (mulch).

Beneficios principais

Aumenta a actividade biolóxica: os microorganismos descompoñen e mineralizan a materia orgánica e fan nutrientes dispoñibles.
Mellora a estrutura e a estabilidade dos agregados.
Mantén humidade e temperatura, reducindo estrés hídrico.
Protexe fronte á erosión e fronte ao impacto directo da chuvia.
Resultado: a fertilidade tende a subir co tempo.

LEMBRA SEMPRE QUE O SOLO É UN SISTEMA VIVO, QUE A QUÍMICA O MATA, E QUE A MATERIA ORGÁNICA O ENRIQUECE, INCREMENTANDO A SÚA FERTILIDADE, ADEMAIS DE FIXAR HUMIDADE.

Nun bosque virxe caducifolio, como as carballeiras, faiais ou bidueirais autóctonos de Galicia, tras milleiros de anos sen labores nin remocións, o solo adoita ser un sistema moi equilibrado e cunha fertilidade que se mantén grazas ao reciclaxe continua de materia orgánica. En xeral, pode ser máis fértil e menos ácido ca baixo coníferas, porque a folla caduca se descompón máis doadamente e adoita xerar un humus máis “suave” (máis activo e mesturable co solo mineral).

Se facemos un corte en profundidade neste solo, observaremos diversas capas, coñecidas como horizontes. O conxunto de horizontes chámase perfil do solo. Cómpre comprender o seu significado, porque é importante conservar esta estrutura, que pode degradarse (romper agregados, compactar, perder porosidade e vida do solo) cando remexemos a terra de maneira intensa.

Os horizontes máis habituais nun bosque caducifolio pódense resumir así:

1) Horizonte O (orgánico superficial)
Procede das follas caídas cada outono e doutros restos vexetais.
Funciona como acolchado natural: protexe da erosión, regula a temperatura e conserva humidade.
Xeralmente non se acumula tanto como nun piñeiral ou baixo eucalipto, porque se descompón con máis rapidez.

2) Horizonte A (húmico, solo mineral escuro)
É o “corazón” do solo: escuro, con estrutura migallosa/granulada, moi estable.
Alta presenza de raíces finas, fungos (incluídas micorrizas), bacterias e invertebrados que mesturan e agregan o chan.
Boa infiltración: cando chove, a auga entra máis do que escoa, se non hai compactación.

3) Horizonte E (eluviado), se aparece
Non sempre existe, pero pode verse en solos con moito lavado: é unha capa máis clara, empobrecida en arxilas e óxidos por eluviación.

4) Horizonte B (de acumulación)
Zona onde se acumulan materiais procedentes de enriba (arxilas e/ou óxidos), adoita ser máis parda ou avermellada e pode ser máis compacta.

5) Horizonte C e rocha nai (R)
Por baixo aparece o material parental alterado (C) e, máis fondo, a rocha nai (R), da que deriva o solo.

O pH deste tipo de solo adoita ser moderadamente ácido, aínda que depende moito da rocha nai e do clima. A dispoñibilidade de nutrientes pode ser mellor ca noutros bosques porque a folla caduca adoita achegar máis bases e descompón máis rápido. En todo caso, a “fertilidade real” nun bosque funciona sobre todo como un ciclo pechado: o ecosistema retén e recicla; exporta pouco.

O SOLO DEPENDE DE TI. ¡COÍDAO!